Czy powieść może istnieć bez bohatera?
Witkowski rozpoczął od pytania, czy powieść może w ogóle obejść się bez bohatera. Odpowiedź prowadziła do szerszej refleksji nad tym, że nawet najbardziej rozbudowany świat przedstawiony potrzebuje postaci, która organizuje uwagę odbiorcy. Opisy miejsc, czasów, wnętrz, obyczajów czy zdarzeń mogą budować scenografię, ale bez bohatera pozostają – jak sugerował pisarz – literacką „ucztą z samych sosów”.
Musi być bohater, choćby minerał. Niech to będą boginki, ale sama scena teatralna nie zrobi sztuki. Jak widać właśnie wszyscy oddychają z ulgą. Epika bez bohatera przypomina właśnie ucztę z samych sosów, ponieważ opis czasów i obyczajów, miejsc, zdarzeń, opisy przyrody, miast, wnętrz – wszystko to stanowi tylko ekspozycję, scenografię dla działań bohatera, który trzyma to wszystko w ryzach
– tłumaczył Michał Witkowski.
Bohater zbudowany z tekstu i wyobraźni
Jednym z głównych tematów wykładu była subiektywność bohatera literackiego. Witkowski zwracał uwagę, że postać nie istnieje w tekście jako gotowy, kompletny obraz. Czytelnik poznaje ją stopniowo – z kolejnych zdań, zachowań, wypowiedzi, gestów i przemilczeń. Bohater składa się więc zarówno z informacji podanych przez autora, jak i z miejsc pustych, które odbiorca wypełnia własną wyobraźnią.
Z obiektywnie odczytanych wyrazów zbudowany jest absolutnie subiektywny bohater i za każdym razem buduje się podczas lektury nowy. [...] Bohater jest zbudowany z pustych i pełnych miejsc. Zaraz to wyjaśnię, chociaż chyba nie wymaga to nawet specjalnego wyjaśnienia – z powodu pustych miejsc w jego opisie. Czyli jest tylu Kmiciców, ilu jest odbiorców
– stwierdził pisarz.
Ten mechanizm Witkowski omawiał również w kontekście adaptacji filmowych i teatralnych. To właśnie one często pokazują, jak mocno czytelnik przywiązuje się do własnej wizji postaci. Aktor wybrany przez reżysera może wydawać się „niepasujący” nie dlatego, że źle gra, ale dlatego, że nie odpowiada bohaterowi, którego odbiorca sam stworzył w trakcie lektury.
Dlatego właśnie każda adaptacja filmowa jakoś tam nas rozczarowuje. I to rozczarowanie spowodowane jest nieadekwatnością właśnie naszych wyobrażeń, które się wytworzyły podczas lektury, a wyobrażeń reżysera oraz możliwości obsady. Może też być sytuacja odwrotna – ktoś najpierw widział film, a potem dopiero sięga po książkę, ale po obejrzeniu filmu niestety sam już nie jest zdolny stworzyć sobie własnego bohatera
– wyjaśniał twórca.
Bohater jako efekt spotkania autora i czytelnika
Ważnym punktem wykładu była myśl, że bohater literacki powstaje w relacji. Nie należy wyłącznie do autora ani wyłącznie do czytelnika. Jest efektem spotkania intencji pisarskiej, języka tekstu i indywidualnego doświadczenia osoby czytającej.
Bohater więc jest dziełem wspólnym autora i czytelnika. Jest dzieckiem wspólnym autora i czytelnika, czy też romansu autora z czytelnikiem, jaki się dokonuje w trakcie czytania
- tłumaczył pisarz.
Nie tylko wykłady z poetyki
Po części wykładowej odbyła się rozmowa z Michałem Witkowskim. W dyskusji powróciły tematy obecne w jego twórczości i wcześniejszych spotkaniach cyklu: autobiografia, queerowe doświadczenie, granice opowiadania o sobie, autocenzura, relacja między literaturą a życiem oraz napięcie między faktem a kreacją. Pisarz mówił również o literaturze w kontekście sztucznej inteligencji, zaznaczając, że najnowszą powieść traktuje jako efekt własnej, świadomie prowadzonej pracy twórczej.
Do zobaczenia za rok!
Tegoroczny cykl „Łódzkich Wykładów z Poetyki” dobiegł końca – Michał Witkowski przeprowadził słuchaczki i słuchaczy przez trzy spotkania poświęcone literaturze, jej mechanizmom i przyjemnościom pisania i czytania. Na kolejny cykl wykładów zapraszamy już w przyszłym roku akademickim.
