Reforma obejmuje te wyrazy i połączenia wyrazowe, których zapis regulowała konwencja – umowa społeczna. Zmiany dotyczą więc zastosowania wielkich i małych liter oraz pisowni łącznej i rozdzielnej. Rada Języka Polskiego dążyła do tego, by ograniczyć pisowniowe wyjątki, które – jak przyznaje ekspert – bardziej komplikowały, niż pomagały. Chodziło też o to, by zbliżyć polską ortografię do zwyczaju językowego i ograniczyć liczbę przesłanek gramatycznych, które decydują o pisowni.
Dlaczego korekty są potrzebne?
Dr Bartłomiej Cieśla wskazuje, że mówienie o rewolucji byłoby uzasadnione tylko wtedy, gdyby modyfikacje sięgały do fundamentów ortografii – np. likwidacji rozróżnienia „rz” - „ż” czy „ó” - „u” na rzecz jednej formy zapisu.
– Zmienia się niewiele. To kosmetyka, ale potrzebna. Reforma eliminuje wyjątki, a reguły staną się bardziej intuicyjne dla przeciętnych użytkowników języka – podkreśla językoznawca.
Najważniejsze zmiany w ortografii polskiej od 2026 roku
1. Nazwy mieszkańców miejscowości – już zawsze wielką literą
To jedna z najbardziej odczuwalnych nowości. Do tej pory pisaliśmy: łodzianin, krakowianka, poznaniacy – małą literą. Od 2026 r. poprawny będzie zapis: łodzianin, krakowianka, poznaniacy. Dlaczego? Bo, jak tłumaczy dr Cieśla, był to niepotrzebny wyjątek wśród nazw mieszkańców: wielką literą zapisujemy bowiem nazwy mieszkańców państw (Polak, Francuz), regionów (Ślązak), a nawet planet (Ziemianin, czy potencjalny Marsjanin). Zrównanie zasad zwiększa spójność i eliminuje to, co „nieintuicyjne”.
2. „Nie” z przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym
Dotychczas pisaliśmy rozłącznie: nie atrakcyjniejszy, nie najładniejszy, nie najgorzej. Od 2026 r. formy te zasadniczo zapisujemy łącznie, tak jak przy stopniu równym: nieatrakcyjniejszy, nienajładniejszy, nienajgorzej.
3. „By” ze spójnikami – teraz rozdzielnie
Reforma zmienia również zapis cząstki by po spójnikach. Dotychczas w zdaniu: „Zastanawiał się, czyby nie pójść na spacer” obowiązywała nas pisownia łączna. Od 2026 r. poprawna będzie wyłącznie pisownia rozłączna: „czy by nie pójść…”. Propozycja jest dobra, bo ujednolica pod tym względem pisownię spójników z zapisem przysłówków (późno by) czy liczebników (trzech by poszło).
4. Nazwy obiektów przestrzeni publicznej – pierwszy człon wielką literą
Zniknie dylemat: park Kościuszki czy Park Kościuszki? Od 2026 r. zapis jest jednoznaczny: Park Kościuszki, Most Grunwaldzki, Cmentarz Rakowicki. Reguła jest prostsza: pierwszy człon traktujemy jako integralną część nazwy własnej.
5. Nazwy nagród – konsekwentnie wielką literą
W nazwach nagród, których drugi człon postawiony jest w formie podstawowej (mianownika), wyraz nagroda możemy zapisać wielką literą, nawet jeśli nie stanowi on elementu oficjalnej nazwy. Poprawne będą więc zapisy: Nagroda Nike, Nagroda Paszport Polityki, Nagroda Złote Lwy.
Zmiany niewielkie, ale sensowne
Choć część osób dorosłych – zwłaszcza tych, którzy mają ortografię „we krwi” – będzie musiała oduczyć się dotychczasowych nawyków, nowy system przyniesie korzyści uczniom i osobom uczącym się języka polskiego.
– To ukłon w stronę społeczeństwa. Trudności będzie mniej, pisownia stanie się bardziej przewidywalna – zapewnia dr Bartłomiej Cieśla.
Dla językoznawców to również zmiana praktyczna. Zamiast opierać decyzje na subtelnych przesłankach gramatycznych, reguły będą mówić same za siebie.
Pełny komunikat Rady Języka Polskiego w sprawie zmian w ortografii
Materiał: Kacper Szczepaniak, Biuro Prasowe, Centrum Komunikacji Marki UŁ
