Jak język organizuje pamięć zbiorową, tożsamość, praktyki religijne, komunikację społeczną i przestrzeń cyfrową?
W aktualnym numerze czasopisma Folia Linguistica znajdziecie zarówno analizy historycznojęzykowe, jak i studia nad współczesnymi praktykami komunikacyjnymi. Od sylw szlacheckich i prospektów prasowych XVIII wieku, przez modlitwy powszechne i dyskurs prezydencki, aż po nazwy grup facebookowych i strategie komentowania meczów piłkarskich. To wydanie pokazuje, jak różnorodne wspólnoty tworzą własne języki i jak język odzwierciedla ich wartości, pamięć i doświadczenia.
„Folia Linguistica” to cenione czasopismo językoznawcze wydawane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, prezentujące najnowsze badania z zakresu historii języka, socjolingwistyki, analizy dyskursu, leksykografii i komunikacji społecznej.
W numerze znajdziecie następujące artykuły:
Jaka wspólnota: „komunikacyjna” czy „komunikatywna”? — rozważania leksykograficzne
Jolanta Migdał
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie słownikowej historii przymiotników komunikacyjny i komunikatywny. Ukazanie dziejów obu przymiotników w polskiej leksykografii służy odpowiedzi na pytanie, którym z nich można określić wspólnotę językową. Dane zawarte w słownikach ogólnych języka polskiego, zarówno historycznych, jak i współczesnych pozwalają w kontekście wspólnoty uznać oba leksemy za synonimy, chociaż żaden z leksykonów nie odnotowuje połączeń wspólnota komunikacyjna / wspólnota komunikatywna.
Sylwa jako forma pamięci społecznej wspólnoty szlacheckiej
Dorota Szagun
Artykuł podejmuje próbę określenia, jak ujęzykowiona jest tożsamość szlachecka w tekstach typu silvae rerum typowych dla polszczyzny XVII–XVIII w. na przykładzie jednego rękopisu. Sylwa jako gatunek intencjonalnie memoryczny wyraziście profiluje wspólnotę, dając obraz pamięci wspólnotowej szlachty o niej samej. W zakresie zawartości treściowej i w płaszczyźnie językowej tekst sylwy jest uwarunkowanym kulturowo zespołem wyobrażeń o przeszłości nastawionym na zachowywanie w pamięci społecznej najistotniejszych dla wspólnoty śladów tożsamości.
Prospekty i inne wypowiedzi odredakcyjne w polskiej prasie osiemnastowiecznej, czyli o budowaniu wspólnoty komunikatywnej
Magdalena Pietrzak
Prospekt to dość popularna w XVIII i XIX stuleciu forma informowania o nowych publikacjach, w tym o nowych tytułach prasowych. Podstawę materiałową artykułu stanowią prospekty oraz inne wypowiedzi odredakcyjne zapowiadające gazetę. Do badań wybrano teksty z XVIII stulecia, czyli z początków polskiej prasy periodycznej. Był to także czas, w którym prasa w istotny sposób wpływała na propagowanie wartości oświeceniowych. Celem opracowania jest analiza zawartości treściowej prospektów zmierzająca do wskazania czynników, które służyły pozyskiwaniu czytelników, co w konsekwencji prowadziło do tworzenia wspólnoty komunikatywnej. Analizy wykazały, że czynnikiem sprzyjającym powstawaniu wspólnoty czytelniczej była deklaracja redakcji co do celów gazety bliskich wyznawanym wartościom (były to cele wychowawcze, edukacyjne). Dość liczne były odwołania do wartości oświeceniowych, takich jak: nauka, prawda, wolność. W prospektach deklarowano publikowanie aktualnych, pewnych i rzetelnych wiadomości. Starano się pozyskać czytelników także wyglądem gazety (dobrą jakością papieru i druku).
Dyskurs nabożeństwa drogi krzyżowej wobec wojny
Agnieszka Sieradzka-Mruk
W ostatnich czasach pojawiła się pewna liczba tekstów religijnych poruszających temat wojny w Ukrainie. Celem studium jest sprawdzenie, czy podobnie podchodzono do tego typu doświadczeń w dawnym dyskursie religijnym. Niniejsze opracowanie jest częścią badań nad ewolucją drogi krzyżowej jako gatunku dyskursu religijnego, dlatego wykorzystuje metody genologii lingwistycznej. Materiał badawczy to 504 teksty w języku polskim opublikowane od 1743 do 2024 r., z czego w 18 tekstach porusza się temat wojny. Można zauważyć, że nowsze teksty od czasu I wojny światowej częściej mówią o konkretnych wydarzeniach historycznych. Wojna stopniowo przestaje być uważana za karę boską, a jest traktowana raczej jako wezwanie do działania, niekiedy do bardzo konkretnej pomocy poszkodowanym, co widać szczególnie w tekstach poświęconych wojnie w Ukrainie. Współczesne teksty o II wojnie światowej służą też upamiętnianiu ofiar. Wydaje się, że szczególnie po soborze watykańskim II w pewnym stopniu następuje przesuwanie uwagi z wydarzeń pasyjnych na problemy współczesności. Współczesna droga krzyżowa bardzo żywo reaguje na wszystkie istotne wydarzenia i tendencje, jak np. pandemia koronawirusa czy wojna w Ukrainie. Twórcy tekstów tego nabożeństwa mają ambicje towarzyszenia współczesnemu człowiekowi w trudnych doświadczeniach, interpretowania ich i dodawania otuchy. Impuls do dynamicznych zmian nabożeństwa z pewnością dało soborowe hasło aggiornamento, czyli aktualizacja, dostosowanie Kościoła do nowych czasów, ale też można te zjawiska wiązać z tendencjami obecnymi w nurcie tzw. nowej ewangelizacji, a także z dowartościowaniem oryginalności i kreatywności widocznym we współczesnej kulturze.
Wpływ języka modlitw „De oratione communi seu fidelium” na język polskich modlitw powszechnych
Iwona Pałucka-Czerniak
Modlitwa powszechna jako gatunek tekstu została wprowadzona do liturgii mszalnej w latach 70. XX w. Najpierw wytworzone zostały wytyczne w Konstytucji o liturgii, a następnie zbiory modlitw wzorcowych w języku łacińskim i francuskim. Później powstały teksty modlitw w językach narodowych. Porównanie tekstów wytworzonych w języku polskim (zredagowanych przez Franciszka Małaczyńskiego) z matrycą łacińsko-francuską (De oratione communi seu fidelium) ukazuje skalę zapożyczeń tekstowych, specyfikę przekładu dynamicznego oraz języka, użytego do wyrażenia treści o tematyce religijnej. W polskiej wspólnocie komunikatywnej o charakterze wyznaniowym przejęcie części tekstów z matrycy pozwala ukazać przenoszenie i przetwarzanie wzorów tekstowych na potrzeby Kościoła katolickiego w Polsce. Poszczególne formuły są także obecne w tekstach kolejnych zbiorów modlitw powszechnych: z lat 1984, 1987, 2003.
Wspólnota rodzinna jako organ decyzyjny na mocy prawa. O radzie familijnej w Kodeksie Napoleona z perspektywy lingwistycznej
Magdalena Wismont
W artykule uwzględniono wyrazy pojawiające się przy wyrażeniach rada familijna, rada familii, a także przy jednowyrazowym ujęciu rada, które odnotowano w XIX-wiecznych przekładach Kodeksu Napoleona na język polski. Przedmiotem opisu jest zatem najbliższe otoczenie wyrazowe, w jakim występują trzy rozpatrywane wyrażenia. Badane sformułowania wskazują na funkcję i rangę rodzinnego gremium, jakim była rada familijna. Materiały zostały wyekscerpowane z dwóch tłumaczeń francuskiego ustawodawstwa autorstwa dwóch tłumaczy: Franciszka Ksawerego Szaniawskiego oraz Franciszka Ksawerego Michała Bohusza. Analiza ukazuje przede wszystkim wspólnotowy wymiar działalności rady familijnej, jej decyzyjną i kontrolującą funkcję w rodzinie. Poza tym wskazano na wpływ rady zarówno w perspektywie lokalnej, mniejszej społeczności, jak i globalnej, większej grupy, tzn. użytkowników jednego języka.
Komu przeszkadzała „magistra”? O pewnym typie żeńskich derywatów paradygmatycznych na „-a” w dziejach języka polskiego
Ewa Woźniak
Tematem artykułu są nazwy żeńskie utworzone od podstaw męskich przez zmianę paradygmatu, takie jak magistra czy ministra. W pierwszej kolejności zreferowane zostały zróżnicowane opinie na temat produktywności tego typu derywacji żeńskiej w polszczyźnie oraz jej zgodności z normą językową. Polemizując ze stanowiskiem Rady Języka Polskiego, uznającej feminatywa na -a za nietypowe i niemające tradycji w języku polskim, autorka przywołuje za badaczkami słowotwórstwa doby staropolskiej ok. 15 przykładów z najdawniejszej polszczyzny, np. gościa, teścia, wnuka itp. Następnie na podstawie ofert pracy zamieszczanych w farmaceutycznym periodyku branżowym „Wiadomości Farmaceutyczne” z lat 30. XX w. ukazuje praktykę stosowania wobec wykształconych farmaceutek tytułu żeńskiego magistra. Pomimo powszechności tego zwyczaju feminatywum magistra nie zostało zarejestrowane przez słowniki włączające do swoich zasobów leksykę międzywojenną. Zanik praktyki stosowania wobec pracownic aptek formacji magistra po II wojnie światowej wpisuje się w ogólniejszą tendencję do eliminowania nazw żeńskich tytułów i stanowisk, co zyskało aprobatę językoznawców i było interpretowane jako przejaw równouprawnienia płci.
Dyskurs prezydencki jako dyskurs pamięci zbiorowej — od wspólnoty lokalnej do wspólnoty narodowej
Monika Kostro
Dyskurs prezydencki stanowi ważny nośnik pamięci zbiorowej ze względu na pełnioną przez prezydenta funkcję gwaranta wspólnoty narodowej. Pamięć ta jest kształtowana w wystąpieniach upamiętniających rocznice ważne dla całej wspólnoty, ale także w przemówieniach towarzyszących spotkaniom ze społecznościami lokalnymi podczas wizyt krajowych. Przedmiotem artykułu jest sposób, w jaki dyskurs prezydencki konstruuje podczas takich spotkań pamięć lokalną społeczności, wpisuje ją w pamięć narodową, a także kształtuje samą postawę pamiętania. Materiał badawczy stanowią przemówienia prezydenta Andrzeja Dudy towarzyszące spotkaniom ze społecznościami lokalnymi w 2019 r. Analiza skupia się na treściach pamięci zbiorowej przywoływanych w dyskursie prezydenckim oraz narracyjnych, leksykalnych i pragmatycznych środkach służących ich werbalizacji (schemat narracji niepodległościowej, słownictwo wartościujące, akty podziękowań). W omawianych przemówieniach dyskurs pamięci pełni funkcję więziotwórczą, wzorcotwórczą oraz legitymizującą stosunki władzy. Dominująca narracja niepodległościowa odzwierciedla prawicową politykę historyczną, uwypuklając kult bohaterów, wartości patriotyczne i chrześcijańskie, rolę rodziny, jak również jedność wspólnoty narodowej. Mimo że dzieje Polski są ukazane przez pryzmat wydarzeń lokalnych, pomija się istnienie różnych wspólnot pamięci. Inną cechą tej narracji jest przedstawienie „zwykłych ludzi” jako głównego aktora dziejów. Szczególnie mocno wyrażają to akty podziękowań, w których zostaje odwrócona relacja władzy — prezydent, jako dłużnik ludu, wyraża wdzięczność wobec potomków bohaterów z przeszłości.
Tekstowy obraz Polaków na Zoalziu w twórczości Adama Wawrosza
Mateusz Gaze
Autor, opierając się na metodologii tekstowego obrazu świata, podejmuje próbę ukazania, w jaki sposób Adam Wawrosz — ludowy pisarz i poeta — przedstawia losy Polaków żyjących na Zaolziu oraz kulturową i tożsamościową specyfikę Śląska Cieszyńskiego. Praca koncentruje się na trzech głównych aspektach: tożsamości mieszkańców, roli gwary cieszyńskiej oraz znaczeniu folkloru w budowaniu więzi społecznych. Wawrosz, bazując na własnych doświadczeniach, przedstawia mieszkańców regionu jako ludzi zmuszonych do zmagania się z procesami germanizacji, czechizacji i polonizacji. Jego twórczość ujawnia napięcia tożsamościowe oraz ich wpływ na życie jednostek i wspólnot. Autor pokazuje gwarę cieszyńską jako kluczowy element tożsamości lokalnej, podkreślając jej trwałość i znaczenie dla utrzymania kultury regionu. Wawrosz wyraża troskę o przyszłość gwary w obliczu procesów standaryzacyjnych i unifikacyjnych. Folklor, obejmujący pieśni, tańce i tradycje, jest przedstawiany jako podstawa kultury Śląska Cieszyńskiego. Wawrosz zwraca uwagę na jego zanikanie, apelując o aktywne działania na rzecz jego ochrony. Jego dzieła przypominają o uniwersalnym znaczeniu tradycji i wspólnoty w obliczu historycznych i kulturowych zmian.
Udział mieszkańców Zielonej Góry w tworzeniu i funkcjonowaniu nazewnictwa miejskiego
Iwona Żuraszek-Ryś
Przedmiotem omówienia w niniejszym artykule jest udział zielonogórzan w tworzeniu i funkcjonowaniu nazewnictwa miejskiego Zielonej Góry, począwszy od spolszczania niemiecko brzmiących urbanonimów, a także ich zastępowania innymi polskimi mianami po zakończeniu II wojny światowej, aż po współczesne nominacje. Obecnie mieszkańcy miasta coraz częściej występują z inicjatywami nazwotwórczymi lub biorą udział w konsultacjach społecznych dotyczących wprowadzanych przez urzędników nowych nazw ulic, placów, rond lub zmiany funkcjonujących dotąd toponimów miejskich.
Dlaczego i gdzie? Analiza nazw polskich grup na Facebooku związanych z autyzmem
Katarzyna Góra
Artykuł analizuje konwencje nazewnicze obecne w dyskursie mediów społecznościowych wokół autyzmu w Polsce. Badanie koncentrowało się na strukturze i semantyce 150 socjoideonimów wyekscerpowanych z Facebooka. Skupiono się na elementach motywacyjnych, funkcjach ewaluacyjnych i aksjologicznych, a także danych toponimicznych występujących w analizowanych nazwach grup społecznościowych. Wyniki wskazują, że dominujące motywacje towarzyszące procesowi zakładania grup to: wsparcie, terapia i leczenie, wymiana informacji itp. W odniesieniu do toponimów analiza statystyczna pokazuje, że około 25% nazw zawiera elementy wskazujące na lokalizację geograficzną w skali krajowej lub lokalnej. Analiza wyników pozwala stwierdzić, że nie tylko przestrzenie fizyczne, lecz także cyfrowe wykorzystują nazwy do wyrażania tożsamości, oznaczania lokalizacji, ale przede wszystkim stanowią one wskaźniki wartości społecznych, potrzeb i motywacji obecnych w dyskursie społecznym dotyczącym autyzmu w polskich mediach społecznościowych.
Wspólnota komunikatywna i charakterystyczna dla niej leksyka na przykładzie grup treningu interpersonalnego
Elżbieta Zaniewicz
Niniejszy artykuł stawia sobie za cel prześledzenie rozwoju wspólnoty komunikatywnej na tle rozwoju grupy oraz analizę charakterystycznego dla tej wspólnoty słownictwa na podstawie kilku wybranych przykładów. Szczególny nacisk został położony na wyłaniające się w procesie komunikacji znaczenia w świetle koncepcji kognitywnych w językoznawstwie, w tym teorii integracji pojęciowej. Przyczynkiem do powstania tej pracy było osobiste doświadczenie uczestnictwa autorki w treningu interpersonalnym i zafascynowanie ww. procesami.
Wyznaczniki biolektu schizofatycznego w języku i tekstach wspólnoty osób chorujących na schizofrenię
Wojciech Lipski
Autor artykułu postawił tezę, że możliwe jest określenie wspólnotowości osób chorujących na schizofrenię na podstawie ich zachowań językowych. Zaburzenia językowe w schizofrenii (schizofazja) określił jako biolekt, ponieważ schizofrenia jest chorobą mózgu i to właśnie aberracje w jego funkcjonowaniu wywołują typowe dla psychozy objawy, także językowe. Artykuł podejmuje problem deskrypcji tego biolektu oraz wskazania w nim wykładników wspólnotowości osób chorujących na schizofrenię. Wspólnota oznacza grupę ludzi powiązanych ze sobą. Może ona kształtować się od wewnątrz, gdzie wspólne czynniki determinują daną grupę osób, bądź od zewnątrz, kiedy pewne cechy tych osób są tożsame i wskazują na ich wspólnotowość. W przypadku osób chorujących na schizofrenię to powiązanie i wspólnotowość od wewnątrz wynika z zaistnienia samej choroby, widać to chociażby w tworzonych przez pacjentów grupach wsparcia. Od zewnątrz wyznacznikiem wspólnotowości w tej grupie osób będą między innymi zaburzenia mowy — schizofazja.
Strategie konwersacyjne w transmisjach meczów piłki nożnej kobiet i piłki nożnej mężczyzn
Anita Filipczak-Białkowska
Zawodowy sport, a szczególnie piłka nożna, jest tradycyjnie zdominowany przez mężczyzn, mimo iż od wielu lat czynione są starania o zwiększenie udziału kobiet zarówno czynnie uprawiających tę dyscyplinę sportu, jak i partycypujących w czynnościach towarzyszących, np. w komentowaniu wydarzeń sportowych. Przedmiotem badania jest specyfika komentowania w zakresie stosowanych strategii konwersacyjnych. Badanie, osadzone w metodologii gramatyki komunikacyjnej, ma na celu wskazanie działań komunikacyjnych właściwych dla strategii konwersacyjnych stosowanych przez duet komentujący w telewizyjnych transmisjach meczów piłki nożnej kobiet i mężczyzn. Materiał badawczy stanowią transmisje wybranych meczów rozegranych w 2021 r. pobrane z archiwum TVP Sport (sport.tvp.pl/retransmisje).
RECENZJA: Dorota Marquardt, „Dialog z chatbotem. Ujęcie mediolingwistyczne”, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, 2024, ss. 301
Agata Sadza
Link do całego numeru znajdziecie TUTAJ.
Zapraszamy!
